Mô hình nuôi ong dưới tán rừng ngập mặn vùng ven biển đồng bằng sông Hồng không chỉ mở ra một hướng sinh kế ổn định cho người dân, mà còn là mắt xích quan trọng trong công tác bảo tồn hệ sinh thái ven biển. Với sự hỗ trợ từ các dự án Hợp tác quốc tế cùng việc ứng dụng công nghệ vào sản xuất, nghề nuôi ong nơi đây đang từng bước chuyển mình theo hướng chuyên nghiệp và bền vững.
Vị ngọt đặc trưng từ sóng nước phù sa
Vùng ven biển tỉnh Ninh Bình và Vườn quốc gia Xuân Thủy (Nam Định) sở hữu hệ sinh thái rừng ngập mặn đặc thù với diện tích lớn, chủ yếu là các loài cây Sú, Vẹt và Bần. Trong đó, riêng Vườn Quốc gia Xuân Thủy được giao quản lý hơn 500 ha rừng ngập mặn thuộc vùng đệm cùng khoảng 1.163 ha diện tích rừng ngập trên tổng số 7.110 ha của vùng lõi tự nhiên. Hàng năm, cứ vào mùa hoa nở (từ tháng 4 đến tháng 8), các hộ nuôi ong trên địa bàn và nhiều vùng lân cận lại đưa ong về đây để khai thác mật. Sản lượng bình quân mỗi năm ước tính đạt khoảng 70-80 tấn mật, những vụ mùa hoa cao điểm có thể lên tới 120 tấn.
Sú, vẹt và bần là những loài cây có sức sống mãnh liệt, chịu được ngập mặn và tồn tại tốt trong điều kiện khắc nghiệt “nửa nước, nửa cạn”. Khi thủy triều lên, cây bị nước biển phủ kín một phần; khi thủy triều xuống là lại trơ nguyên cả phần gốc; đến mùa ra hoa, sú vẹt lại bung nở những chùm hoa mang hương vị đặc trưng, đầy sức hút đối với loài ong: đó là vị chua chua nhẹ của hoa, vị mằn mặn dịu nhẹ từ biển và một vị ngọt thanh mát chứ không hề ngọt gắt.
Đàn ong được đặt ở Vườn Quốc gia Xuân Thuỷ
Đặc biệt hơn, do hoa sú vẹt nở hoàn toàn tự nhiên ở vùng biển rộng lớn, không bị ảnh hưởng bởi hóa chất hay thuốc bảo vệ thực vật, nên sản phẩm mật ong nơi đây luôn được đánh giá cao về độ an toàn, lành tính và tính bổ dưỡng. Chính vì tính chất lượng vượt trội và khác biệt này mà cứ vào mùa hoa, rất đông người tìm đến thu mua mật ong rừng ngập mặn. Bà Mai Thị Nguyệt (xã Bình Minh, Nam Định) phấn khởi cho biết: “Mật ong sú vẹt rừng ngập mặn mấy năm nay của chúng tôi hiện tiêu thụ ở mức khá ổn định. Ong làm ra mật hoàn toàn từ nguồn tự nhiên , vừa ngon lành lại bổ dưỡng nên với sản lượng hiện nay, hầu như năm nào chúng tôi cũng đều bán hết chứ không có chuyện phải để mật gối sang đến năm sau”.
Chuyên nghiệp hoá và nâng tầm giá trị thương hiệu mật ong nhờ công nghệ
Dù có tiềm năng rất lớn, nhưng trước đây, mô hình nuôi ong tại rừng ngập mặn Ninh Bình vẫn mang tính tự phát, quy mô nhỏ lẻ, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều và chưa khai thác hết tiềm năng của thị trường. Để khắc phục tình trạng này, Dự án “Phục hồi và quản lý bền vững rừng ngập mặn vùng đồng bằng sông Hồng” do Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chủ quản, dưới sự tài trợ của Chính phủ Hàn Quốc thông qua Cơ quan Lâm nghiệp Hàn Quốc (KFS) đã triển khai hợp phần: Xây dựng mô hình nâng cao chất lượng và giá trị thương hiệu mật ong rừng ngập mặn.
Trong khuôn khổ dự án, Ban Quản lý các Dự án Lâm nghiệp cùng Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên và Phát triển đã tiến hành hỗ trợ hệ thống thiết bị sơ chế mật ong cho 2 đơn vị, gồm HTX Sản xuất và tiêu thụ Mật ong sú, vẹt biển Kim Sơn và Vườn Quốc gia Xuân Thủy. Đây là hệ thiết bị khá đồng bộ, bao gồm từ máy đóng chai, dập nút chai, thùng quay li tâm đến máy hạ thủy phần….
Theo ông Phạm Vũ Ánh, Phó Giám đốc Vườn quốc gia Xuân Thủy, máy hạ thủy phần được Dự án bàn giao có công suất rất lớn, đạt khoảng 200kg/mẻ với thời gian vận hành khoảng 6-8 giờ tùy vào chất lượng mật. Thiết bị này đã giải quyết được bài khó nhất của người nuôi ong: Đó là giảm hàm lượng nước có trong mật ong để nâng cao giá trị mật. “Mật ong lúc đầu khai thác, hàm lượng thủy phần (tức dư lượng nước trong mật) là khá cao. Máy hạ thuỷ phần giúp bóc tách nước để mật đặc hơn, từ đó nâng cao giá trị của mật ong rất nhiều”, ông Ánh cho biết.
Vườn Quốc gia Xuân Thủy nhận bàn giao hệ thống thiết bị sơ chế mật ong
Bên cạnh việc đầu tư công nghệ, dự án còn hỗ trợ người dân về ong giống, song song với đó là các buổi tập huấn kỹ thuật chăm sóc ong bài bản, hỗ trợ về mặt kỹ thuật, xây dựng quy trình chuẩn, nâng cao năng lực cho cộng đồng trong sản xuấ và phát triển thương hiệu mật ong rừng ngập mặn. Đây cũng là một trong những yếu tố quan trọng nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, gia tăng giá trị kinh tế, đồng thời thúc đẩy phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.
Khẳng định thương hiệu và khát vọng vươn ra biển lớn
Việc quy tụ các hộ nuôi ong vào HTX bước đầu đã định hình một hướng đi chuyên nghiệp và có tầm nhìn dài hạn. Sự ra đời của hai HTX, gồm HTX Ong mật 27/7 và HTX Sản xuất và tiêu thụ Mật ong sú, vẹt biển Kim Sơn (HTX Kim Sơn) đã giúp người nông dân yên tâm hơn sản xuất bởi họ đã được đảm vào đầu ra cho sản phẩm. Ông Vũ Mạnh Thắng, Giám đốc HTX Kim Sơn, cho biết HTX đóng vai trò quyết định trong giám sát chặt chẽ chất lượng đầu vào; đồng thời chịu trách nhiệm lo đầu ra cho các thành viên trong HTX. Thu nhập của xã viên trong HTX được đảm bảo ổn định hơn, có thành viên mỗi năm có thể thu về vài trăm triệu đồng. Ông Tạ Đức Tài, Phó Giám đốc HTX Nuôi ong Mật 27/7, cũng khẳng định: “khi người nuôi ong vào HTX, họ hoàn toàn chỉ cần chú trọng tập trung vào sản xuất mà không phải lo về khâu tiêu thụ; hiện sản phẩm mật ong rừng ngập mặn ko chỉ đến được với thị trường trong nước mà còn cả với thị trường nước ngoài.”
Theo Ông Vũ Anh Toản, Giám đốc Công ty Thương mại Mật ong hoa Sú vẹt – cũng là thành viên của HTX Kim Sơn, hiện khoảng 30% sản phẩm mật ong của công ty đã đến được với thị trường Hàn Quốc thông qua con đường tiểu ngạch: “Chúng tôi từng bước đưa sản phẩm vào các kênh phân phối, hướng đến các doanh nghiệp nước ngoài bởi họ cũng đã tìm hiểu rất kỹ về sản phẩm mật ong rừng ngập mặn… Để tiếp cận được với họ, ngoài việc cho họ dùng thử chúng tôi cũng rất chú trọng với việc giới thiệu sản phẩm của mình gắn với bản sắc quê hương thông qua đặc sản vùng miền… “.
Chuyên gia và bà con trong buổi tập huấn nuôi ong tại xã Kim Đông
Để tăng cường sự hiện diện của sản phẩm trên thị trường, các đơn vị sản xuất đang từng bước chủ động chuẩn hóa quy trình sản xuất, chú trọng phát triển thương hiệu, nhãn mác chuyên nghiệp. Sản phẩm của các HTX đều hướng đến việc dán tem chống hàng giả và mã QR truy xuất nguồn gốc rõ ràng, giúp khách hàng dễ dàng kiểm tra thông tin về loài ong, thời gian khai thác cụ thể cũng như hạn sử dụng. HTX 27/7 đã liên kết với Trung tâm chống hàng giả Việt Nam để bảo hộ thương hiệu, đồng thời nhận được sự hỗ trợ tích cực từ các cơ quan chức năng của tỉnh Ninh Bình về hệ thống mã QR truy xuất. Đáng nói nhất là một số sản phẩm mật ong tại đây đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao và 4 sao, từ đó khẳng định thương hiệu và hướng tới xuất khẩu theo con đường chính ngạch. Việc bước đầu chinh phục những thị trường nước ngoài khó tính như Hàn Quốc đã cho thấy bước chuyển mình đáng ghi nhận của các đơn vị sản xuất và thương mại mật ong nơi đây.
Khi người nuôi ong trở thành “lá chắn” bảo vệ rừng
Mục tiêu lớn nhất và ý nghĩa nhất của mô hình sinh kế nuôi ong dưới tán rừng, chính là tạo ra sự gắn kết hữu cơ giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Bà Đinh Thị Hường, Phó Chi cục trưởng Chi cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm Ninh Bình cho biết: “Mục tiêu lớn nhất của Dự án là phục hồi, bảo vệ phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn khu vực ven biển thông qua việc hỗ trợ trực tiếp cho các hộ dân, giúp họ vừa có thể phát triển kinh tế dưới tán rừng lại vừa tham gia vào công tác bảo vệ rừng ven biển…”
Nghề nuôi ong dưới tán rừng gắn liền với bảo tồn rừng ngập mặn
Nghề nuôi ong dưới tán rừng ngập mặn đã chứng minh được vai trò bền vững trong duy trì hệ sinh thái. Khi sinh kế ổn định và mang lại nguồn thu nhập vững vàng, người dân sẽ tự ý thức được trách nhiệm bảo vệ và nhân rộng mô hình rừng ngập mặn. Bởi lẽ, ai cũng hiểu một nguyên lý đơn giản nhưng cốt lõi: rừng còn thì hoa còn, và đàn ong mới có nguồn hoa để tạo mật. Khi ong hút mật, điều đó không chỉ mang lại giá trị kinh tế cho người dân mà còn thúc đẩy vòng tuần hoàn tự nhiên thông qua việc thụ phấn cho cây rừng, từ đó làm tăng khả năng tái sinh và phát triển của hệ sinh thái ven biển. Đây chính là một hướng đi vô cùng phù hợp, vừa giúp ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu, vừa nâng cao khả năng lưu trữ carbon để chung tay bảo vệ hành tinh xanh.
Vân Bùi
