Nhu cầu điện gia tăng cùng mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao đang tạo sức ép lớn lên hệ thống năng lượng Việt Nam, đồng thời mở ra cơ hội đầu tư trong các lĩnh vực điện gió, điện mặt trời, lưu trữ năng lượng và công nghệ phát thải thấp. Tuy nhiên, để năng lượng sạch thực sự trở thành động lực tăng trưởng, cần tháo gỡ đồng bộ những vướng mắc về cơ chế, hạ tầng, vốn và công nghệ, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động tham gia thị trường.
Áp lực năng lượng đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng
Chiều 27/10 tại Hà Nội, Diễn đàn “Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới” do Tạp chí Năng lượng Sạch Việt Nam tổ chức đã thu hút sự tham gia của các nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và đại diện doanh nghiệp. Những nội dung được thảo luận cho thấy phát triển năng lượng sạch không còn là câu chuyện riêng của ngành điện mà liên quan trực tiếp đến năng lực cạnh tranh, thu hút đầu tư và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế.
Theo số liệu được đại diện Viện Năng lượng, Bộ Công Thương chia sẻ tại diễn đàn, giai đoạn 2016–2025, sản lượng điện thương phẩm của Việt Nam tăng bình quân 7,6% mỗi năm, trong khi công suất cực đại tăng 6,9%. Năm 2025, điện thương phẩm đạt khoảng 288 tỷ kWh, công suất cực đại khoảng 54 GW.
Trong bối cảnh công nghiệp hóa, chuyển đổi số và phát triển các lĩnh vực tiêu thụ điện lớn như trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, giao thông điện hóa, nhu cầu năng lượng được dự báo tiếp tục gia tăng. Điều này đòi hỏi Việt Nam vừa mở rộng nguồn cung, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và bảo đảm hệ thống vận hành ổn định.
PGS.TS Phạm Hoàng Lương, giảng viên cao cấp Đại học Bách khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Sạch Việt Nam, nhận định nếu Việt Nam hướng tới tăng trưởng GDP 10%, nhu cầu năng lượng và điện có thể phải tăng từ 10% trở lên. Theo ông, giải pháp căn cơ là thay đổi cơ cấu kinh tế, giảm phụ thuộc vào các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng, chuyển sang những ngành tạo giá trị gia tăng cao hơn nhưng sử dụng năng lượng hiệu quả hơn.
Đây là vấn đề có ý nghĩa thiết thực đối với cộng đồng doanh nghiệp. Khi chi phí năng lượng ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành sản phẩm, năng suất và khả năng cạnh tranh, việc chuyển đổi công nghệ, tiết kiệm điện và tiếp cận nguồn năng lượng sạch sẽ ngày càng trở thành một phần trong chiến lược phát triển dài hạn.
Tiềm năng năng lượng tái tạo và bài toán hạ tầng
Việt Nam có điều kiện phát triển đa dạng các nguồn năng lượng sạch, từ điện mặt trời, điện gió trên bờ, điện gió ngoài khơi đến sinh khối và điện từ chất thải rắn.
Theo các kịch bản quy hoạch được trình bày tại diễn đàn, đến năm 2030, công suất điện mặt trời có thể đạt khoảng 46.459–73.416 MW; điện gió trên bờ và gần bờ đạt 26.066–38.029 MW; điện gió ngoài khơi đạt 6.000–17.032 MW.
Những con số này cho thấy dư địa phát triển đáng kể của thị trường năng lượng sạch, đồng thời mở ra cơ hội cho doanh nghiệp đầu tư vào phát điện, thiết bị, xây dựng, dịch vụ kỹ thuật và vận hành hệ thống. Tuy nhiên, tiềm năng tài nguyên chỉ có thể chuyển thành giá trị kinh tế khi các dự án được triển khai trong một hệ thống hạ tầng đồng bộ.
Theo TS Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Sạch Việt Nam, Tổng Biên tập Tạp chí Năng lượng Sạch Việt Nam, phát triển năng lượng sạch không thể chỉ tập trung vào việc gia tăng công suất nguồn điện. Cần kết nối quy hoạch, phát triển nguồn, truyền tải, phân phối, lưu trữ, quản lý nhu cầu, thị trường và cơ chế tài chính.
Thực tế, nếu hạ tầng truyền tải và điều độ không theo kịp tốc độ phát triển nguồn điện tái tạo, hiệu quả khai thác các dự án có thể bị hạn chế. Vì vậy, đầu tư vào lưới điện thông minh, hệ thống lưu trữ và công nghệ quản lý năng lượng cần được xem là một phần không thể tách rời của chiến lược phát triển nguồn điện.
Đối với doanh nghiệp, môi trường đầu tư ổn định, quy hoạch rõ ràng và cơ chế vận hành minh bạch là những điều kiện quan trọng để xây dựng phương án kinh doanh, kiểm soát rủi ro và huy động nguồn lực dài hạn.
Tháo gỡ điểm nghẽn về vốn và công nghệ
Một trong những thách thức lớn của chuyển dịch năng lượng là nhu cầu vốn đầu tư dài hạn trong khi nhiều công nghệ mới vẫn có chi phí cao và thị trường đầu ra chưa ổn định.
TS Mai Duy Thiện cho rằng cần nâng cao tính minh bạch trong đầu tư, đa dạng hóa nguồn vốn và thúc đẩy sự tham gia của khu vực tư nhân. Khi các dự án năng lượng có thời gian hoàn vốn dài, khả năng dự báo doanh thu và tính ổn định của cơ chế chính sách có ý nghĩa quan trọng đối với quyết định đầu tư.
Từ góc độ doanh nghiệp, việc huy động vốn không chỉ phụ thuộc vào lãi suất hay khả năng tiếp cận tín dụng, mà còn gắn với tính khả thi của dự án, điều kiện đấu nối, phương án tiêu thụ điện và khả năng quản trị rủi ro. Do đó, cần tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý, tổ chức tín dụng, nhà đầu tư và đơn vị sử dụng năng lượng để hình thành các dự án có hiệu quả kinh tế thực chất.
Ở lĩnh vực lưu trữ năng lượng, ông Nguyễn Văn Thiện, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Công nghiệp GG (GG Power), cho biết thị trường đang đối mặt với những rào cản về cơ chế tài chính và doanh thu. Doanh nghiệp cần quy định rõ ràng hơn về giá dịch vụ lưu trữ, cùng nguồn tín dụng dài hạn để triển khai dự án.
Bên cạnh đó, tiêu chuẩn an toàn, trách nhiệm tái chế pin và phát triển năng lực sản xuất trong nước cũng là những yếu tố quan trọng để thị trường phát triển bền vững.
Một lĩnh vực khác được quan tâm là hydrogen xanh. Theo PGS.TS Phạm Hoàng Lương, giá hydrogen xanh hiện cao gấp 2,5–4,5 lần hydrogen truyền thống. Chi phí cao khiến việc ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm gặp khó khăn, qua đó hạn chế khả năng tiếp cận vốn vay của các dự án.
Việt Nam cũng cần hoàn thiện khung pháp lý chuyên biệt, tiêu chuẩn chứng nhận hydrogen sạch và hạ tầng kho chứa, vận chuyển. Việc phát triển công nghệ này vì vậy cần lộ trình phù hợp, gắn với nhu cầu thị trường, khả năng làm chủ công nghệ và hiệu quả kinh tế.
Năng lượng sạch trở thành lợi thế cạnh tranh
Từ góc độ kinh tế, TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, cho rằng vấn đề năng lượng cần được nhìn nhận tổng thể hơn trong bối cảnh Việt Nam tìm kiếm mô hình tăng trưởng mới.
Những biến động địa chính trị và xung đột quốc tế cho thấy yêu cầu nâng cao tính tự chủ, khả năng dự phòng và sức chống chịu của nền kinh tế. Quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch vì vậy cần có lộ trình phù hợp, đồng thời tính đến năng lực tiếp nhận, làm chủ và vận hành công nghệ.
Đối với doanh nghiệp sản xuất, năng lượng sạch ngày càng liên quan trực tiếp đến khả năng đáp ứng các yêu cầu về môi trường và phát thải carbon trong chuỗi cung ứng quốc tế. Việc cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng, đầu tư công nghệ phát thải thấp và minh bạch hóa dữ liệu môi trường có thể giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng thích ứng với các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.
Tuy nhiên, chuyển đổi không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của từng doanh nghiệp. Cần có cơ chế chính sách ổn định, hạ tầng đồng bộ, nguồn vốn phù hợp và đội ngũ nhân lực đủ năng lực triển khai công nghệ mới. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và nhà đầu tư sẽ quyết định khả năng biến các định hướng thành dự án cụ thể.
Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, phát triển năng lượng sạch cần gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất và phát triển công nghiệp hỗ trợ. Khi những điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, vốn và công nghệ được tháo gỡ đồng bộ, năng lượng sạch không chỉ góp phần bảo đảm an ninh năng lượng mà còn tạo thêm cơ hội kinh doanh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
Hồng Vân.
