Ngày 23/3, BS.CKI Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết ghi nhận 1 tuần gần đây, lượt người đến tiêm vắc xin não mô cầu tại gần 260 Trung tâm Tiêm chủng VNVC trên toàn quốc tăng mạnh, gần 100% so với thời điểm trước. Người tiêm đa dạng ở mọi độ tuổi, từ trẻ nhỏ đến thanh thiếu niên, người cao tuổi, phụ nữ chuẩn bị mang thai. Ngoài những người tiêm vắc xin não mô cầu lần đầu, các Trung tâm Tiêm chủng VNVC cũng ghi nhận người dân tiêm bổ sung thêm các loại vắc xin não mô cầu thế hệ mới phòng nhóm huyết thanh gây bệnh nhóm B, nhóm ACYW.
Tại các Trung tâm Tiêm chủng VNVC, người tiêm được bác sĩ kiểm tra lịch sử tiêm chủng và thăm khám sức khỏe kỹ lưỡng, tư vấn tiêm phòng kết hợp đầy đủ các loại vắc xin phòng não mô cầu do 5 nhóm B và ACYW gây ra để được bảo vệ toàn diện.
Chị Thanh Ngân đưa con gái đến VNVC Châu Thành (An Giang) tiêm vắc xin não mô cầu nhóm B cho biết mất 3 tiếng di chuyển bằng tàu thủy từ đặc khu Phú Quốc.
Theo chị Ngân, bé đã 11 tháng tuổi nhưng chưa được tiêm vắc xin não mô cầu. Thấy thông tin một bé gái 11 tuổi tử vong do não mô cầu, gia đình rất lo lắng nên gấp rút đưa bé đi tiêm vắc xin. Theo chị, dù trên đảo vẫn có dịch vụ tiêm chủng, nhưng một số loại vắc xin không luôn sẵn có, đặc biệt trong thời điểm nhu cầu tăng cao sau ca bệnh.
Chị Ngân đưa con gái đến VNVC Châu Thành, An Giang tiêm vắc xin não mô cầu phòng nhóm B tháng 3/2026.
“Bệnh não mô cầu diễn tiến nhanh, khó biết ai mang mầm bệnh, tôi sợ con mắc bệnh sẽ trở tay không kịp”, chị Ngân chia sẻ.
Không chỉ trẻ nhỏ, người lớn tuổi cũng chủ động tiêm phòng. Ông Trần Thạnh, 70 tuổi ở Đà Nẵng, cho biết bản thân có bệnh nền, sức khỏe dễ suy giảm khi thời tiết thay đổi, lại thường xuyên tiếp xúc với các cháu nhỏ nên quyết định tiêm để phòng bệnh cho mình và hạn chế nguy cơ lây cho người thân.
Người cao tuổi tiêm vắc xin não mô cầu phòng nhóm ACYW tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC tháng 3/2026.
Theo bác sĩ Chính, bệnh do não mô cầu diễn tiến cực kỳ nhanh, có thể gây tử vong chỉ trong vòng 24 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên, nên còn được gọi là “bệnh tử trong 24 giờ”. Các dấu hiệu khởi phát thường không điển hình, dễ nhầm lẫn với các bệnh viêm đường hô hấp thông thường như đau họng, sốt, đau đầu, mệt mỏi… khiến nhiều trường hợp bị chẩn đoán chậm, bỏ lỡ “thời gian vàng” điều trị và làm gia tăng nguy cơ tử vong.
Đáng lo ngại, bất kỳ ai chưa có miễn dịch đều có thể nhiễm vi khuẩn não mô cầu, trong đó nhóm nguy cơ cao gồm trẻ nhỏ, học sinh – sinh viên, thanh thiếu niên, người cao tuổi và người có hệ miễn dịch suy giảm. Không chỉ nguy hiểm bởi tốc độ tiến triển, não mô cầu còn đặc biệt phức tạp do sự lưu hành đồng thời của nhiều nhóm huyết thanh gây bệnh.
Trên thế giới, 6 nhóm huyết thanh chính (A, B, C, W, Y, X) chiếm phần lớn ca mắc; tại Việt Nam đã ghi nhận các nhóm A, B, C, W. Điều này đồng nghĩa với việc một người dù đã có miễn dịch với một nhóm vẫn có thể mắc bệnh nếu chưa được bảo vệ đầy đủ trước các nhóm còn lại.
Để chủ động bảo vệ bản thân và cộng đồng trước căn bệnh nguy hiểm này, BS.CKI Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC khuyến nghị 5 biện pháp phòng ngừa quan trọng sau đây:
Tránh tiếp xúc trực tiếp với người bệnh
Bác sĩ Chính phân tích, vi khuẩn não mô cầu trú trong hầu họng của người khỏe mạnh và người bệnh. Vi khuẩn lây qua đường hô hấp khi người bệnh hoặc người lành mang vi khuẩn ho, hắt hơi, nói chuyện ở khoảng cách gần. Vi khuẩn cũng có thể lây qua tiếp xúc qua tay, đồ vật, bề mặt nhiễm mầm bệnh rồi đi vào mắt, mũi, miệng, sau đó xâm nhập vào máu gây bệnh. Chính đặc điểm này khiến não mô cầu trở thành bệnh có khả năng lây lan âm thầm nhưng nhanh chóng, đặc biệt tại các môi trường tập trung đông người như trường học, ký túc xá, khu vui chơi, lễ hội…, nơi việc kiểm soát tiếp xúc gần còn nhiều hạn chế.
Do đó khi có người nghi nhiễm hoặc nhiễm vi khuẩn não mô cầu, cần giữ khoảng cách, đeo khẩu trang, rửa tay bằng xà phòng sau khi tiếp xúc nơi đông người. Những cách này giúp bảo vệ mọi người trước vi khuẩn não mô cầu và nhiều mầm bệnh truyền nhiễm khác.
Tuy nhiên, trong bối cảnh tồn tại phổ biến người lành mang vi khuẩn trong cộng đồng, các biện pháp phòng tránh tiếp xúc chỉ mang tính hỗ trợ. Để bảo vệ chủ động và bền vững, cần kết hợp với tiêm chủng đầy đủ, bao phủ nhiều nhóm huyết thanh nhằm giảm nguy cơ mắc bệnh ngay từ gốc.
Nâng cao sức đề kháng
Theo bác sĩ Chính, trong dân số có từ 10-20% người lành mang vi khuẩn không biểu hiện triệu chứng, và con số này tăng đến 50% ở trong các vụ dịch. Vi khuẩn não mô cầu có thể tồn tại trong cơ thể mà không gây bệnh, nhưng sẽ bùng phát và tấn công mạnh mẽ khi hệ miễn dịch suy giảm, từ đó nhanh chóng xâm nhập vào máu và gây các biến chứng nguy hiểm. Vì vậy, việc duy trì một thể trạng tốt không chỉ giúp cơ thể khỏe mạnh mà còn đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát và hạn chế nguy cơ tiến triển nặng khi nhiễm bệnh.
Các chuyên gia khuyến cáo mỗi người cần xây dựng lối sống khoa học: ngủ đủ giấc, uống đủ nước, ăn uống cân đối các nhóm chất, hạn chế rượu bia, thuốc lá – đây là những yếu tố nền tảng giúp củng cố hệ miễn dịch.
Bên cạnh các thực phẩm giàu đạm như thịt, cá, trứng, sữa, cần chú trọng bổ sung vitamin, khoáng chất và chất xơ từ rau xanh, trái cây, ngũ cốc để tăng cường sức đề kháng. Đồng thời, duy trì thói quen vận động, tập thể dục thể thao thường xuyên cũng giúp cơ thể nâng cao thể trạng, cải thiện khả năng chống lại tác nhân gây bệnh.
Đến bệnh viện khi nghi ngờ mắc bệnh
Bác sĩ Chính cho biết, bệnh do não mô cầu có khả năng diễn tiến tối cấp và gây tử vong nhanh nếu không được phát hiện, xử trí kịp thời. Điều đáng lo ngại là các triệu chứng ban đầu rất dễ nhầm lẫn với các bệnh hô hấp thông thường, khiến nhiều trường hợp chủ quan hoặc chậm trễ trong việc thăm khám.
Tuy nhiên, bệnh vẫn có những dấu hiệu cảnh báo quan trọng cần đặc biệt lưu ý như: sốt cao đột ngột (39-41°C), đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn, co giật, cứng cổ. Ở trẻ sơ sinh, có thể xuất hiện các biểu hiện như thóp phồng, li bì, bỏ bú – những dấu hiệu nguy hiểm cần được can thiệp y tế khẩn cấp.
Sau 1-2 ngày, một số trường hợp có thể xuất hiện ban xuất huyết trên da màu đỏ sẫm hoặc tím, kích thước nhỏ nhưng lan nhanh, có thể liên kết thành mảng lớn và tiến triển thành hoại tử da. Tuy nhiên, các dấu hiệu này thường xuất hiện muộn, khi bệnh đã bước vào giai đoạn nặng. Vì vậy, không nên chờ đến khi xuất hiện ban hay triệu chứng điển hình mới đi khám. Ngay khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe, đặc biệt là sốt cao kèm triệu chứng toàn thân, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Bên cạnh đó, bác sĩ đặc biệt lưu ý không tự ý sử dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc dùng thuốc không đúng có thể làm che lấp triệu chứng, khiến việc chẩn đoán trở nên khó khăn, đồng thời làm mất đi cơ hội điều trị sớm, yếu tố quyết định trong các ca bệnh não mô cầu. Về lâu dài, lạm dụng kháng sinh còn góp phần gia tăng tình trạng kháng thuốc, gây nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe cộng đồng.
Tiêm kết hợp vắc xin để bao phủ toàn diện các nhóm huyết thanh nguy hiểm
WHO và Bộ Y tế khuyến cáo, tiêm chủng là giải pháp hiệu quả nhất để kiểm soát và ngăn ngừa các ca bệnh cũng như nguy cơ bùng phát dịch do não mô cầu. Điểm đặc thù của vi khuẩn này là có tới 12 nhóm huyết thanh gây bệnh, trong đó 6 nhóm A, B, C, W, Y, X chiếm khoảng 90% ca mắc trên toàn cầu. Tại Việt Nam, các nhóm A, B, C, W đều đã được ghi nhận, với nhiều đợt dịch lớn từng xảy ra, cho thấy nguy cơ lưu hành đa chủng là hiện hữu và kéo dài.
Thực tế dịch tễ cho thấy, mỗi nhóm huyết thanh có thể gây bệnh độc lập, do đó miễn dịch với một nhóm không đồng nghĩa với việc được bảo vệ trước các nhóm còn lại. Đây chính là lý do vì sao phòng bệnh não mô cầu cần tiếp cận theo hướng bao phủ đa nhóm huyết thanh, thay vì chỉ tiêm đơn lẻ.
Hiện nay, tại Việt Nam đã có đầy đủ vắc xin phòng 5 nhóm huyết thanh quan trọng A, B, C, Y, W, có thể sử dụng cho nhiều độ tuổi từ trẻ nhỏ đến người lớn. Các hệ thống tiêm chủng đã xây dựng phác đồ phù hợp theo từng nhóm đối tượng, giúp người dân tiếp cận giải pháp phòng bệnh một cách chủ động, đầy đủ và kịp thời.
+ Nhóm A, C, Y, W: Các vắc xin tứ giá thế hệ mới như Menquadfi (Sanofi, Mỹ) và Nimenrix (Pfizer, Mỹ) tiêm từ 6 tuần tuổi và không giới hạn tuổi ở người lớn; Menactra (Sanofi, Mỹ, tiêm từ 9 tháng tuổi đến 55 tuổi).
+ Nhóm B: Vắc xin thế hệ mới Bexsero (GSK, Bỉ, tiêm từ 2 tháng tuổi đến 50 tuổi).
+ Nhóm B, C: Vắc xin VA-Mengoc-BC (Cuba, tiêm từ 6 tháng tuổi đến 45 tuổi).
Đáng lưu ý, nhóm huyết thanh B có tính đa dạng di truyền rất cao với hàng nghìn chủng khác nhau, do đó việc lựa chọn vắc xin có khả năng bao phủ rộng là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả phòng bệnh. Với những người đã từng tiêm vắc xin thế hệ trước có thể tiêm bổ sung vắc xin thế hệ mới để mở rộng khả năng bảo vệ trước nhiều chủng vi khuẩn hơn.
Bên cạnh việc lựa chọn đúng loại vắc xin, thời điểm và đủ liều tiêm đóng vai trò quyết định hiệu quả miễn dịch. Người dân cần chủ động tiêm sớm, không chờ đến khi có dịch mới tiêm, bởi cơ thể cần thời gian để tạo kháng thể bảo vệ. Đồng thời, việc tuân thủ đầy đủ phác đồ là yếu tố bắt buộc để đạt hiệu quả phòng bệnh tối ưu.
Giữ vệ sinh cá nhân
Bác sĩ Chính cho biết vắc xin có khả năng bảo vệ cao, vẫn cần kết hợp các biện pháp phòng bệnh cá nhân như súc miệng, họng bằng nước muối sinh lý; đeo khẩu trang, giữ khoảng cách, rửa tay thường xuyên, vệ sinh nhà cửa thông thoáng.
Cần lưu ý, quá trình súc họng cần kéo dài khoảng hai phút, để dung dịch xuống sâu nhất vùng cổ họng trong ba lần, mỗi lần khoảng 15 giây. Thực hiện súc họng khoảng 2-3 lần mỗi ngày, không súc lại bằng nước. Tuy vậy, cần tránh súc miệng bằng nước sát khuẩn quá nhiều lần một ngày vì có thể làm khô vùng họng, gây khô ráp, dễ tạo ra các vết trầy xước mở đường cho vi sinh vật xâm nhập vào cơ thể. Rửa tay bằng xà phòng cần thực hiện thường xuyên sau khi tiếp xúc nơi đông người, trước mỗi bữa ăn, cần rửa tay với xà phòng diệt khuẩn trong khoảng 30 giây, không nên quá nhanh.
Với trẻ nhỏ và các nơi ở tập thể như khu trọ, ký túc xá cần thường xuyên vệ sinh môi trường như: lau sàn, ngâm đồ chơi của trẻ trong dung dịch diệt khuẩn Cloramin B khoảng 30 phút.
Ngoài ra, trẻ em tiếp xúc với khói thuốc lá có nguy cơ mắc bệnh viêm màng não do não mô cầu cao hơn. Vì vậy, người lớn cần tránh hút thuốc gần trẻ.
PV.
