Những đề xuất sửa đổi Quy chế tuyển sinh đại học đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến có thể tạo ra những thay đổi đáng kể trong cách các trường tuyển sinh cũng như cách học sinh chuẩn bị cho tương lai đại học. Theo TS. Hoàng Phương, Trưởng Chương trình Tiếp thị kỹ thuật số và Truyền thông xã hội, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV), khi các phương thức xét tuyển được tinh gọn, thí sinh cần chuyển từ tâm lý chạy đua chứng chỉ, tích lũy điểm cộng sang xác định mục tiêu sớm, củng cố năng lực nền tảng và xây dựng hồ sơ học tập, trải nghiệm có chiều sâu.
TS. Hoàng Phương, Trưởng Chương trình Tiếp thị kỹ thuật số và Truyền thông xã hội, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV)
Tinh gọn phương thức xét tuyển, tăng yêu cầu đánh giá thực chất
Theo TS. Hoàng Phương, dự thảo sửa đổi Quy chế tuyển sinh đại học được Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra lấy ý kiến là một bước điều chỉnh mang tính hệ thống, hướng tới khắc phục tình trạng quá nhiều phương thức xét tuyển, hạn chế lạm phát điểm số và đưa hoạt động tuyển sinh trở về đúng bản chất đánh giá năng lực người học.
Trong những năm qua, việc các trường đại học sử dụng nhiều phương thức xét tuyển, đồng thời phân bổ chỉ tiêu theo từng phương thức, đã tạo nên một hệ thống tuyển sinh phức tạp. Thí sinh và phụ huynh phải theo dõi nhiều điều kiện, mốc thời gian và cách tính điểm khác nhau, trong khi việc lựa chọn chiến lược ứng tuyển cũng trở nên khó khăn hơn.
Việc tinh gọn các phương thức xét tuyển, theo phân tích của chuyên gia, có thể giúp hệ thống minh bạch hơn, hỗ trợ thí sinh chủ động xây dựng kế hoạch học tập và giảm tình trạng một thí sinh đủ điều kiện trúng tuyển bằng nhiều phương thức vào cùng một ngành. Đây cũng là yếu tố có thể góp phần giảm áp lực trong công tác lọc ảo và quản trị chỉ tiêu của các cơ sở giáo dục đại học.
Một thay đổi đáng chú ý được đề cập trong dự thảo là định hướng đến năm 2028, mỗi ngành hoặc chương trình đào tạo chỉ sử dụng một phương thức xét tuyển. Nếu được triển khai theo định hướng này, các trường đại học sẽ phải cân nhắc kỹ lưỡng trong việc lựa chọn hoặc thiết kế công cụ đánh giá phù hợp, bảo đảm độ tin cậy, khả năng phân hóa và mức độ bao quát cần thiết để xác định những thí sinh đáp ứng yêu cầu của ngành học.
Các phương thức như đánh giá năng lực toàn diện hay xét tuyển dựa trên hồ sơ tổng hợp kết hợp phỏng vấn có thể trở thành những hướng tiếp cận được quan tâm. Tuy nhiên, hiệu quả của từng phương thức sẽ phụ thuộc vào thiết kế cụ thể, tiêu chí đánh giá và năng lực tổ chức của mỗi cơ sở đào tạo.
“Các trường sẽ phải chuyển dịch từ việc sáng tạo phương thức xét tuyển sang nâng cấp chất lượng đào tạo thực chất”, TS. Hoàng Phương nhận định. Theo ông, khi những lợi thế đến từ các phương thức xét tuyển đa dạng và điểm cộng được thu hẹp, chất lượng chương trình đào tạo, trải nghiệm học tập, sự gắn kết với thực tiễn và khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường lao động sẽ ngày càng có ý nghĩa trong việc thu hút người học.
Chứng chỉ quốc tế cần trở về đúng vai trò
Một nội dung khác được chuyên gia phân tích là cách sử dụng chứng chỉ ngoại ngữ, các bài thi chuẩn hóa quốc tế và thành tích bổ trợ trong tuyển sinh đại học.
Theo TS. Hoàng Phương, việc một số trường sử dụng cơ chế cộng điểm cho IELTS, SAT hoặc các giải thưởng phụ từng tạo ra những cách tính điểm phức tạp, thậm chí dẫn tới tình trạng điểm xét tuyển vượt quá thang điểm tối đa thông thường. Cơ chế này cũng đặt ra vấn đề về sự chênh lệch cơ hội tiếp cận các trung tâm luyện thi và nguồn lực giáo dục giữa những nhóm thí sinh khác nhau.
Trong định hướng được đề cập, chứng chỉ quốc tế có thể được sử dụng như điểm thành phần quy đổi hoặc tiêu chí sàn, thay vì cộng điểm vượt khung. Chẳng hạn, chứng chỉ ngoại ngữ có thể được dùng để xác định mức độ đáp ứng yêu cầu đầu vào của một chương trình đào tạo, trong khi các bài thi chuẩn hóa như SAT hoặc ACT được xem xét theo vai trò và cách quy đổi phù hợp với phương thức xét tuyển cụ thể.
Chuyên gia cho rằng cách tiếp cận này giúp phân định rõ hơn chức năng của từng loại chứng chỉ. IELTS chủ yếu phản ánh năng lực sử dụng tiếng Anh theo các kỹ năng được đánh giá; SAT và ACT cung cấp những thông tin chuẩn hóa về một số năng lực học thuật. Những kết quả này không nên được xem là sự thay thế toàn bộ cho kiến thức nền tảng, năng lực tư duy hay quá trình học tập ở bậc phổ thông.
Từ góc độ chuẩn bị cho kỳ tuyển sinh, TS. Hoàng Phương đề xuất học sinh và phụ huynh cân nhắc hoàn thành các bài thi chuẩn hóa quốc tế, nếu cần thiết cho phương thức xét tuyển mục tiêu, chậm nhất vào cuối học kỳ II lớp 11. Cách sắp xếp này có thể giúp học sinh giảm áp lực trong năm lớp 12, dành thêm thời gian cho chương trình THPT và những yêu cầu tuyển sinh trọng tâm.
Thay vì chạy đua với nhiều chứng chỉ, giải thưởng phụ hoặc các hoạt động ngoại khóa chỉ nhằm tìm kiếm điểm cộng, học sinh nên đầu tư vào kiến thức vững chắc, tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Với các môn khoa học tự nhiên, việc hiểu bản chất hiện tượng và vận dụng kiến thức cần được chú trọng. Ở các môn khoa học xã hội, năng lực đọc hiểu, phân tích văn bản và lập luận logic là những nền tảng quan trọng.
Những năng lực này không chỉ phục vụ các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy mà còn có ý nghĩa đối với quá trình học tập ở bậc đại học.
Xác định mục tiêu sớm, thay đổi cách chuẩn bị hồ sơ
Khi phương thức xét tuyển được tinh gọn, việc xác định ngành học và trường đại học mục tiêu có thể trở thành một nhiệm vụ cần được chuẩn bị sớm hơn. TS. Hoàng Phương cho rằng học sinh nên bắt đầu tìm hiểu định hướng nghề nghiệp, ngành học và yêu cầu đầu vào từ lớp 10 hoặc 11, thay vì chỉ tập trung vào tuyển sinh khi bước vào năm cuối THPT.
Sau khi xác định mục tiêu, thí sinh cần nghiên cứu kỹ phương thức xét tuyển mà ngành hoặc chương trình đào tạo dự kiến áp dụng. Nếu trường sử dụng kết quả kỳ thi đánh giá năng lực, học sinh cần làm quen với cấu trúc đề, các dạng câu hỏi về tư duy logic, đọc hiểu, xử lý số liệu và giải quyết vấn đề. Nếu trường lựa chọn phương thức xét tuyển tổng hợp, những yếu tố như kết quả học tập, hồ sơ cá nhân, bài luận hoặc phỏng vấn có thể trở thành các nội dung cần chuẩn bị.
Điều quan trọng là kế hoạch học tập phải được xây dựng dựa trên yêu cầu thực tế của phương thức xét tuyển, thay vì ôn luyện dàn trải theo nhiều hướng mà không có mục tiêu rõ ràng.
Chuyên gia cũng lưu ý học sinh cần rà soát những mảng kiến thức còn hạn chế, nhất là các lĩnh vực nằm ngoài nhóm môn học thế mạnh. Việc bồi đắp kiến thức nên được thực hiện từng bước, tránh tâm lý chỉ tập trung vào các môn phục vụ một kỳ thi mà xem nhẹ nền tảng học thuật tổng thể.
Trong bối cảnh các trường có thể sử dụng những công cụ đánh giá khác nhau, việc lựa chọn kỳ thi đánh giá năng lực hay đánh giá tư duy cũng cần dựa trên thông tin tuyển sinh chính thức của từng trường. Không phải mọi cơ sở đào tạo đều sử dụng cùng một bài thi, và thí sinh không nên mặc định một phương thức sẽ được áp dụng phổ biến cho tất cả ngành học.
Học bạ và trải nghiệm cần phản ánh quá trình trưởng thành
Đối với những trường sử dụng phương thức xét tuyển tổng hợp, trong đó có hồ sơ học tập, học bạ và phỏng vấn, TS. Hoàng Phương cho rằng tính nhất quán trong quá trình học tập có thể trở thành yếu tố đáng chú ý.
Một bảng điểm duy trì sự ổn định qua các năm THPT, cùng với thái độ học tập nghiêm túc và tinh thần kỷ luật, có thể cung cấp thông tin hữu ích về quá trình phát triển của học sinh. Thay vì tìm cách cải thiện hồ sơ trong thời gian ngắn trước kỳ tuyển sinh, thí sinh nên chú trọng xây dựng kết quả học tập bền vững ngay từ những năm đầu cấp.
Bên cạnh thành tích học thuật, các hoạt động ngoại khóa cũng cần được lựa chọn trên cơ sở sở thích, năng lực và định hướng nghề nghiệp của mỗi học sinh. Một trải nghiệm có giá trị không nhất thiết phải là hoạt động quy mô lớn hay mang tên một giải thưởng nổi bật. Điều quan trọng nằm ở việc học sinh đã tham gia như thế nào, giải quyết vấn đề gì, học được điều gì và tạo ra tác động ra sao.
Theo chuyên gia, việc dẫn dắt một dự án ở trường học, tham gia giải quyết một vấn đề trong cộng đồng, thực hiện một nghiên cứu nhỏ hoặc triển khai một hoạt động có thể đo lường kết quả sẽ tạo ra chất liệu thực tế cho bài luận và phỏng vấn. Những trải nghiệm như vậy cũng giúp học sinh nhận diện rõ hơn sở thích, giá trị cá nhân và hướng phát triển của bản thân.
“Các trường đại học ngày càng quan tâm đến những sinh viên không chỉ có khả năng giải quyết bài thi, mà còn có chiều sâu suy nghĩ, sự thấu cảm và khả năng tạo ra giá trị”, TS. Hoàng Phương chia sẻ.
Từ góc nhìn này, hồ sơ ứng tuyển không chỉ là tập hợp các thành tích, mà còn có thể trở thành câu chuyện về quá trình trưởng thành của học sinh: những lựa chọn đã đưa ra, khó khăn từng gặp phải, bài học rút ra từ thất bại và những đóng góp muốn thực hiện cho cộng đồng.
Từ chiến lược tuyển sinh đến giá trị lâu dài của giáo dục
Những đề xuất sửa đổi quy chế tuyển sinh, nếu được thông qua và triển khai, sẽ đặt ra yêu cầu thích ứng đối với cả cơ sở giáo dục đại học, học sinh và phụ huynh. Với các trường, trọng tâm có thể chuyển sang xây dựng phương thức đánh giá có cơ sở khoa học, đồng thời nâng cao chất lượng chương trình đào tạo và trải nghiệm sinh viên. Với học sinh, việc chuẩn bị cho đại học cần được nhìn nhận như một quá trình phát triển năng lực lâu dài, thay vì cuộc đua tích lũy điểm số và chứng chỉ trong thời gian ngắn.
TS Hoàng Phương cho rằng những cơ sở giáo dục có định hướng đào tạo rõ ràng, chương trình học gắn với thực tiễn và đầu ra phù hợp nhu cầu xã hội sẽ có điều kiện thể hiện giá trị của mình thông qua chất lượng đào tạo. Trong khi đó, học sinh và phụ huynh cần chuyển từ tư duy “tích lũy điểm cộng và ứng tuyển dàn trải” sang chủ động tìm hiểu, lựa chọn mục tiêu phù hợp và đầu tư thực chất cho quá trình học tập.
Dù dự thảo vẫn đang trong quá trình lấy ý kiến, những nội dung được đề cập đã gợi mở một vấn đề rộng hơn về tuyển sinh đại học: làm thế nào để phương thức tuyển chọn phản ánh đúng năng lực, tiềm năng và sự phù hợp của người học, đồng thời tạo động lực để các trường nâng cao chất lượng giáo dục. Đây sẽ là những yếu tố cần tiếp tục được thảo luận trong quá trình hoàn thiện chính sách tuyển sinh những năm tới.
